Yirminci Söz/sq: Revizyonlar arasındaki fark
("'''I dyti:''' Ndodhet një gradë e nxehtësisë e cila djeg nëpërmjet ftohtësisë së saj. Domethënë, ajo ka një efekt si djegia. Nëpërmjet fjalës, سَلَامًا (<ref>Njëri nga komentet Kur’anore përmend: Në qoftë se Ai nuk do të kishte thënë: سَلَامًا Bëhu i ftohtë! (paqe), ai do ta kishte djegur atë me ftohtësinë e tij.</ref>) “Bëhu i ftohtë, paqe”, Zoti i Plotfuqishëm është duke i thënë ftohtësisë: ''..." içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu) |
("'''I treti:''' Ashtu siç ndodhet një substancë jolëndore si imani (besimi), i cili është një pengesë për efektet e zjarrit të Xhehennemit dhe i shpëton besimtarët prej tij, dhe ashtu siç është Islami një armaturë mbrojtëse dhe një kështjellë e fortifikuar kundra zjarrit, po ashtu ndodhet një substancë lëndore e cila pengon efektet e zjarrit të kësaj bote, sepse siç kërkohet nga Emri i të Gjithurtit, meqenëse kjo botë ësht..." içeriğiyle yeni sayfa oluşturdu) |
||
385. satır: | 385. satır: | ||
Zjarri në atë gradë shfaq një efekt me ftohtësinë e tij si djegia. Ai është edhe zjarr, edhe i ftohtë. Në të vërtetë zjarri në shkencën e natyrës ka grada të ndryshme. Prej atyre është një gradë në formën e një zjarri të bardhë, gjendja e ‘nxehtësisë së bardhë’, e cila nuk shpërndahet përreth saj. Meqenëse ajo e tërheq nxehtësinë rreth saj për tek vetja, me këtë lloj të ftohtë, ajo i ngrin lëngjet që janë përreth tij si ujë, dhe në efekt i djeg ato nëpërmjet të ftohtit të tij. Kështu i '''“Ftohti i madh”''' është një kategori zjarri që djeg nëpërmjet të ftohtit të tij. Atëherë ekzistenca e tij është e domosdoshme në Xhehennemin që përfshin të gjitha gradat e zjarrit dhe të gjitha llojet. | Zjarri në atë gradë shfaq një efekt me ftohtësinë e tij si djegia. Ai është edhe zjarr, edhe i ftohtë. Në të vërtetë zjarri në shkencën e natyrës ka grada të ndryshme. Prej atyre është një gradë në formën e një zjarri të bardhë, gjendja e ‘nxehtësisë së bardhë’, e cila nuk shpërndahet përreth saj. Meqenëse ajo e tërheq nxehtësinë rreth saj për tek vetja, me këtë lloj të ftohtë, ajo i ngrin lëngjet që janë përreth tij si ujë, dhe në efekt i djeg ato nëpërmjet të ftohtit të tij. Kështu i '''“Ftohti i madh”''' është një kategori zjarri që djeg nëpërmjet të ftohtit të tij. Atëherë ekzistenca e tij është e domosdoshme në Xhehennemin që përfshin të gjitha gradat e zjarrit dhe të gjitha llojet. | ||
'''I treti:''' Ashtu siç ndodhet një substancë jolëndore si imani (besimi), i cili është një pengesë për efektet e zjarrit të Xhehennemit dhe i shpëton besimtarët prej tij, dhe ashtu siç është Islami një armaturë mbrojtëse dhe një kështjellë e fortifikuar kundra zjarrit, po ashtu ndodhet një substancë lëndore e cila pengon efektet e zjarrit të kësaj bote, sepse siç kërkohet nga Emri i të Gjithurtit, meqenëse kjo botë është banesa e urtësisë, Zoti i Plotëfuqishëm i kryen aktet e Tij nën perden e shkaqeve. Prandaj, zjarri nuk e dogji trupin e Hazreti Ibrahimit, ashtu siç nuk e dogji as mantelin dhe veshjen e tij. Ai u dha atyre një gjendje për t’i rezistuar zjarrit. Pra ashtu siç nuk dogji Ibrahimin, nuk i dogji as rrobat e tij gjithashtu. | |||
''' | |||
<div lang="tr" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> | <div lang="tr" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> |
21.06, 1 Ocak 2025 tarihindeki hâli
[Kjo Fjalë përbëhet nga dy Stacione]
STACIONI I PARË
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Me Emrin e All-llahut, i Gjithëmëshirshmi, Mëshirëploti.
وَاِذ۟ قُل۟نَا لِل۟مَلٰٓئِكَةِ اس۟جُدُوا لِاٰدَمَ فَسَجَدُٓوا اِلَّٓا اِب۟لٖيسَ اِنَّ اللّٰهَ يَا۟مُرُكُم۟ اَن۟ تَذ۟بَحُوا بَقَرَةً ثُمَّ قَسَت۟ قُلُوبُكُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَال۟حِجَارَةِ اَو۟ اَشَدُّ قَس۟وَةً
“Dhe (kujto) kur Ne u thamë melekëve: ‘Bini në sexhde para Ademit.’
Dhe ata ranë në sexhde përveç shejtanit (Iblisit).” ([1])
“Vërtetë që All-llahu ju urdhëron të therrni një lopë.” ([2])
“Pas kësaj zemrat tuaja u forcuan e u bënë gur apo edhe më keq.” ([3])
Një ditë ndërsa po lexoja këto vërsete, tre Pika m’u inspiruan nga shkëlqimet e Kur’anit Gjithurtësi kundra nxitjeve e pëshpëritjeve të Djallit. Pëshpëritjet e tij morën këtë formë:
Ai tha: “Ju thoni se Kur’ani është një mrekulli, se është në kulmin e elokuencës dhe se ai është udhëzim për gjithkënd në të gjitha kohët, por cili është kuptimi në përsëritjen e tij, me ngulm e në formë historike, të disa ngjarjeve të pjesshme si më poshtë: Si do të ishte e përshtatshme përmendja e një ngjarjeje të pjesshme, si therrja e një lope, me termat e diçkaje të rëndësisshme, sa që madje surja më e gjatë u quajt me emrin “El-Bekare” “Lopa”? Gjithashtu ngjarja e rënies së melekëve në sexhde para Ademit, është thjesht një çështje e së padukshmes dhe nuk mund të kuptohet nga arsyeja. Mendja mund t’i nënshtrohet asaj dhe ta pranojë me siguri veçse pasi të jetë arritur një besim i fuqishëm e i ngulitur.
Ndërkohë Kur’ani i instrukton të gjithë njerëzit me mend që t’i përdorin arsyet e tyre; në shumë vende ai thotë: اَفَلَا يَع۟قِلُونَ “Atëherë a nuk do të mendoni, arsyetoni?, dhe ia referon arsyes atë çfarë thotë: Gjithashtu, cili është aspekti i udhëzimit të Kur’anit, duke treguar e duke u dhënë rëndësi disa kushteve natyrore të shkëmbinjve, të cilat janë rezultate të rastësisë?”
Forma e pikave që m’u inspiruan mua është kjo:
Pika e parë:
Në Kur’anin e Gjithurtë ndodhen disa ngjarje të pjesshme që pas çdo njërës prej tyre fshihet një parim universal, veçse ato ngjarje tregohen si maja, si cepi i një ligji të përgjithshëm.
Për shembull, عَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا “Dhe Ai ia mësoi Ademit emrat e të gjitha gjërave.”([4])
Kjo është Të Mësuarit e Emrave, e cila ishte një mrekulli e Hazreti Ademit përpara melekëve për shkak të aftësisë së tij për të qenë kalifi i All-llahut. Kjo, megjithëse është një ngjarje e pjesshme, veçse ama ajo është maja e një parimi universal, që është siç vijon:
Ishte mësimi i shkencave të shumta -për shkak të aftësisë gjithëpërfshirëse të njeriut dhe i degëve të shumta të gjithanshme të Njohjes rreth universit, dhe të mësuarit rreth atributeve dhe cilësive të Krijuesit, ato të cilat i dhanë epërsi njeriut jo vetëm mbi engjëjt, por gjithashtu edhe mbi qiejt, tokën dhe malet, në çështjen e mbajtjes së Amantetit – besimit– më të madh.
Dhe ashtu siç deklaron Kur’ani se, nëpërmjet prirjes dhe aftësisë së tij të gjithanshme, njeriu është kalifi shpirtëror në tokë, gjithashtu, ngjarja e pjesshme e së padukshmes, “Rënia në sexhde e melekëve përpara Ademit dhe mosrënia në sexhde e shejtanit”, është maja e një parimi më të gjërë e të vëzhguar universal; ky është një aluzion, një nënkuptim i një të vërtete më të shtrirë, sa vijon:
Nëpërmjet të përmendurit të bindjes së melekëve dhe të nënshtrimit përpara personit të Ademit, dhe nëpërmjet mendjemadhë- sisë dhe refuzimit të shejtanit, Kur’ani bën të kuptueshme se shumica e qënieve fizike në univers dhe përfaqësuesit e tyre shpirtërorë si dhe qëniet e përcaktuara, i binden njeriut dhe janë të parapërgatitura për t’u sjellë dobi të gjitha shqisave të njeriut dhe janë të nënshtruara ndaj tij. Dhe duke treguar se çfarë armiku i frikshëm dhe çfarë pengese serioze në rrugën e përparimit të njerëzimit janë lëndët e këqia dhe përfaqësueset e tyre si dhe banorët e këqinj, të cilët e prishin natyrën e njeriut dhe e shtyjnë atë në rrugë të gabuar, Kur’ani i shpjegimit të mrekullueshëm, ndërsa duke folur për një ngjarje të pjesshme, pikërisht me Ademin, bisedon në një mënyrë të lartë me të gjithë universin dhe njerëzimin.
Pika e dytë:
Megjithëse toka e Egjiptit është një pjesë e shkretëtirës së madhe të Saharasë, nëpërmjet bollëkut dhe begatisë së Nilit të Bekuar, ajo është bërë një fushë pjellore e kultivueshme. Prandaj ekzistenca si kjo parajsë e bekuar e ngjitur dhe fqinje me Sahranë e skëterrshme e ka bërë bujqësinë shumë të dëshiruar për popullin e Egjiptit dhe kështu e ka rrënjosur atë në karakteret e tyre; madje ajo e ka ngritur atë tek niveli i të qënit e shenjtë, dhe lopa e kau, mjetet e bujqësisë, u ngritën aq lart sa që madje u bënë objekte adhurimi. Pra njerëzit e Egjiptit të asaj kohe i konsideruan, “lopën dhe kaun” aq të shenjta sa që i adhuruan ato. Kështu, është e kuptueshme nga ngjarja e “Viçit”, se bijt e Israilit të asaj kohe, të cilët u rritën në Egjipt, kishin fituar një pjesë të atij zakoni.
Kështu, Kur’ani Gjithurtësi na bën të kuptueshme nëpërmjet therrjes së një lope se me anë të profetësisë, Musai Alejhis-selam e rropi dhe e shkatërroi konceptin e adhurimit të lopës, i cili kishte hyrë tek karakteri i atij kombi dhe ishte zhvilluar në natyrat e tyre.
Kështu, nëpërmjet kësaj ngjarjeje të pjesshme, ai shpjegon me një mrekulli të lartë një parim universal, i cili është mësimi më thelbësor e i domosdoshëm në urtësi për gjithsecilin në të gjitha kohët.
Duke bërë një analogji me këtë, ju mund të kuptoni se disa ngjarje të pjesshme në Kur’anin Gjithurtësi, të cilat janë përmendur në formën e ngjarjeve historike, janë majat e parimeve universale.
Madje në veprën tonë ‘El-levamiu’, tek Trajtesa mbi M rekullinë e Kur’anit, duke marrë shtatë fjalitë e Tregimit të Musait i cili është përmendur e përsëritur në shumë sure, ne kemi shpjeguar se si çdo pjesë e atyre fjalive të veçanta përmban një parim të rëndësishëm universal. Nëse dëshironi ju mund t’i referoheni asaj trajtese.
PIKA E TRETË:
ثُمَّ قَسَت۟ قُلُوبُكُم۟ مِن۟ بَع۟دِ ذٰلِكَ فَهِىَ كَال۟حِجَارَةِ اَو۟ اَشَدُّ قَس۟وَةً وَاِنَّ مِنَ ال۟حِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِن۟هُ ال۟اَن۟هَارُ وَاِنَّ مِن۟هَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخ۟رُجُ مِن۟هُ ال۟مَٓاءُ وَاِنَّ مِن۟هَا لَمَا يَه۟بِطُ مِن۟ خَش۟يَةِ اللّٰهِ وَمَا اللّٰهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَع۟مَلُونَ
“Pas kësaj zemrat tuaja u forcuan e u bënë gurë apo edhe më keq. Dhe vërtetë që ka shkëmbinj prej të cilëve rrjedhin lumenj: dhe vërtetë që ka prej tyre që çahen dhe kështu prej tyre del ujë; dhe prej tyre ka që dridhen nga frika e All-llahut. Dhe All-llahu nuk është i pavetëdijshëm për çfarë ju punoni.”([5])
Ndërsa duke lexuar vërsetin e lartëpërmendur, pëshpëritësi tha: “Çfarë kuptimi ndodhet në diskutimin dhe në shpjegimin, sikur ato të ishin më të rëndësishmet dhe më domethënëset e çështjeve, lidhur me disa gjendje natyrore të shkëmbinjve të cilat janë të zakonshme dhe që gjithkush ka njohuri për to? Si është e përshtatshme, dhe çfarë nevoje ndodhet? ”
Në fytyrën e kësaj pëshpëritjeje e nxitjeje, pika e mëposhtme m’u inspirua nga shkëlqimi i Kur’anit:
Po, është me vend dhe ka një nevojë për të. Dhe është aq e përshtatshme, dhe ndodhet një kuptim aq i rëndësishëm dhe një e vërtetë aq e madhe dhe e domosdoshme, saqë veçse nëpërmjet thukëtisë së mrekullueshme të Kur’anit dhe hijeshisë udhëzuese të tij, ajo thjeshtohet deri në një farë mase dhe përmblidhet duke e bërë të lehtë të kuptuarin.
Po, thukëtia, njëri themel i mrekullisë së Kur’anit, hijeshia udhëzuese, dhe instruksioni i përshtatshëm të cilat janë një dritë e udhëzimit të tij, kërkojnë që në fytyrën e njerëzve të zakonshëm, të cilët përbëjnë shumicën e atyre që u adresohet Kur’ani, të vërtetat universale dhe parimet e thella e të përgjithshme të tregohen në forma të pjesshme e të zakonshme -të njohura, të ditura-, dhe për shkak të mendjeve të tyre të thjeshta, janë treguar vetëm majat e të vërtetave të mëdha në një formë të thjeshtë.
Për më tepër, duhet që atyre t’u shpjegohen veprimet Hyjnore poshtë tokës të cilat janë mrekulli e çudira, të mbuluara me perden e të zakonshmes, në mënyrë të përmbledhur. Kështu, për shkak të këtij misteri, Kur’ani Gjithurtësi me vërsetin e lartëpërmendur thotë çka vijon:
“O bijtë e Israilit dhe o bijt e Ademit! Çfarë u ka ndodhur ju që zemrat tuaja janë bërë më të forcuara e më të pajeta se sa guri? Sepse a nuk e shihni që ato shkëmbinj shumë të fortë, të pajetë e gjigantë të formuar në shtresa të mëdha poshtë tokës, janë kaq të bindur e të nënshtruar ndaj urdhërave Hyjnorë dhe kaq të butë e të shtruar ndaj akteve Hyjnore.”
Ashtu siç veprojnë veprimet Hyjnore në formimin e pemëve duke u shpërndarë degët e tyre në ajër, me një lehtësi absolute, po ashtu ato veprojnë mbi ato shkëmbinj të fortë e të shurdhët nën tokë me të njëjtën lehtësi dhe me një mirëorganizim të plotë. Saqë kanalet e ujit([6]) dhe damarët e tyre nën tokë shpërndahen me të njëjtën lehtësi dhe me një mirorganizim të plotë, veprojnë me një rregull të përkryer dhe me një urtësi të plotë pa hasur ndonjë pengesë apo rezistencë që të përmendet prej atyre shkkëmbinjve; dhe uji rrjedh në to siç qarkullon gjaku brenda damarëve në trup pa hasur ndonjë rezistencë apo pengesë.
Pastaj rrënjët e holla mbijnë dhe shpërndahen me aq lehtësi nëpër shkëmbinjtë poshtë tokës me urdhrat Hyjnorë, pa hasur asnjë pengesë apo rezistencë, ashtu si shpërndarja e degëve të pemës dhe të bimëve në ajër.
Kur’ani Gjithurtësi me këtë vërset, tregon një të vërtetë shumë të shtrirë, dhe kështu me anë të aluzionit, të nënkuptimit, u thotë zemërgurëve çka vijon:
O bijtë e Israilit dhe o bijt e Ademit! Çfarë lloj zemre mbani ju brenda dobësisë suaj dhe pafuqisë saqë me ashpërsinë e saj ajo po kundërshton urdhërat e të Vetmit të Gjithëlavdishëm? Ndërkohë që sa në mënyrë perfekte e me bindje shtresat e mëdha të shkëmbinjve të fortë po zbatojnë detyrat e tyre të larta në errësira përpara urdhërave të Tij. Ato nuk shfaqin mosbindje. Në të vërtetë, ato shkëmbinj veprojnë si thesarmbajtës për ujin e jetës dhe për mjetet e tjera të jetesës për të gjitha krijesat e gjalla sipër tokës. Ato janë mjete për ndarjen dhe shpërndarjen e atyre mirësive. Ato e kryejnë këtë me aq urtësi e drejtësi saqë janë të butë si dylli ose si ajri në Dorën e fuqisë së të Gjithurtit të Gjithëlavdishëm.
Po, ata janë në sexhde të vazhdueshme përpara madhështisë së Fuqisë së Tij, sepse ashtu siç veprojnë këto krijesa të mirorganizuara e të përsosura mbi tokë të cilat ne i vëshgojmë, po ashtu, e njëjta gjë ndodh edhe nën tokë. Në të vërtetë urtësia Hyjnore dhe përkujdesja shfaqen nën tokë në një mënyrë më të çuditshme e të huaj për sa ka të bëjë me urtësinë dhe rregullin.
Shikoni! Si ato shkëmbinj të fortë e të pandjeshëm shfaqin butësi si dylli dhe delikatesë ndaj urdhërave Hyjnorë, dhe nuk shprehin asnjë rezistencë apo ashpërsi ndaj atyre ujërave delikatë, ndaj rrënjëve të holla dhe damarëve të hollë si mëndafshi, të cilat janë nëpunës Hyjnorë!
Ashtu si një ashik, zemra e shkëmbit tretet me prekjen e atyre gjërave delikate e të buta dhe bëhet dhè në rrugën e tyre.
Dhe nëpërmjet, وَاِنَّ مِن۟هَا لَمَا يَه۟بِطُ مِن۟ خَش۟يَةِ اللّٰهِ “Dhe prej tyre ka që dridhen nga frika e All-llahut”, Kur’ani tregon majen e një të vërtete të madhe si kjo:
Ashtu si në ngjarjen e Musait a.s. duke kërkuar të shikojë All-llahun, dhe mali i famshëm duke u thërrmuar tek shfaqja Hyjnore, dhe shkëmbinjtë duke u shpërndarë, nëpërmjet shfaqjeve të Lavdisë Hyjnore në formën e tërmeve, dhe malet duke u tronditur, shumica e të cilave janë si struktura monolite, (të pandashme), të mëdha të formuara nga një lëng i ngurtësuar dhe nga disa ndodhi të tjera gjeologjike, nëpërmjet atyre manifestimeve madhështore të Lavdisë, shkëmbinjtë bien nga majat e larta të maleve dhe copëtohen e shpërbëhen. Disa nga këto thërrmohen dhe, duke u transformuar në dhè, bëhen burimi i bimëve. Të tjerë mbeten si shkëmbinj dhe duke u rro-kullisur poshtë luginave dhe fushave, shpërndahen e davariten. Ato u shërbëjnë shumë qëllimeve në punët e banorëve të tokës, si për ndërti-min e shtëpive, dhe përveç urtësive, dobive dhe çështjeve të tjera të fshehura, ato janë në sexhde dhe të bindur ndaj Fuqisë Hyjnore dhe të nënshtruar plotësisht ndaj parimeve të Urtësisë Hyjnore.
Nuk ka dyshim se lënia e vendeve të tyre të larta nga frika e Zotit xh.sh. dhe zgjedhja e vendeve të ulëta në mënyrën më të përulur dhe duke qenë mjetet e atyre dobive të rëndësishme, është një çështje që nuk ndodh kot, as nuk veprojnë vetë, nuk janë as objekte të rastësisë, por brenda atij çrregullimi, nëpërmjet vendosjeve dhe akteve të urta të të Gjithurtit të vetëm dhe të plotfuqishmit, ato janë brenda një rregulli të urtë, jo të dukshëm për syrin sipërfaqësor, janë qëllimet dhe dobitë që u janë bashkangjitur shkëmbinjve.
Treguesin e këtyre dobive, nga shpërndarja e shkëmbinjve, e dëshmon rregulli perfekt dhe arti i bukur i veshjeve që u dhurohen maleve prej të cilëve shkëmbinjt u rrokullisën poshtë, dhe stolisen me xhevahiret e luleve dhe frutave. Këto dëshmojnë në mënyrë vendimtare e cila nuk mund të dyshohet.
Kështu, ju e kemi parë se si këto tre ajete kanë rëndësinë e tyre të madhe nga këndvështrimi i urtësisë Hyjnore.
Tani shikojeni hollësinë e shpjegimit të Kur’anit Madhështor dhe elokuencën e tij të mrekullueshme. Shikoni se si i tregon, nëpërmjet tre ngjarjeve të famshme e të vëzhguara në tre pjesët, majat e të vërtetave të gjëra e të rëndësishme që u përmendën lart dhe nëpërmjet të kujtuarit të tre ngjarjeve të tjera, të cilat janë një mësim paralajmërues, ai jep një udhëzim të hollë dhe pengon në një mënyrë që nuk mund t’i rezistohet.
Për shembull, në paragrafin e dytë të vërsetit, ai thotë:
وَاِنَّ مِن۟هَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخ۟رُجُ مِن۟هُ ال۟مَٓاءُ
“Dhe vërtetë që ka prej tyre që çahen dhe kështu prej tyre del ujë.”
Duke treguar nëpërmjet këtij paragrafi shkëmbin i cili u ça me dëshirë të fortë e të plotë përpara shkopit të Hazreti Musait Alejhis- selam dhe prej të cilit vërshuan dymbëdhjetë currila prej dymbëdhjetë burimeve, ai tregon kuptimin e mëposhtëm dhe thotë:
O bijt e Israilit! Shkëmbinjtë e mëdhenj bëhen të butë dhe thërrmohen përpara një mrekullie të vetme të Musait (A.S.) Ato derdhin lotë si currilë duke vërshuar ose nga frika e Zotit xh.sh. ose nga gëzimi. Atëherë si shpjegohet që ju jeni të padrejtë, saqë jeni kryeneçë para të gjitha mrekullive të Musait (A.S.) dhe, duke mos derdhur lotë, sytë tuaj janë të ashpër dhe zemrat tuaja janë të ngurtësuara?
Dhe në paragrafin e tretë, ai thotë:
وَاِنَّ مِن۟هَا لَمَا يَه۟بِطُ مِن۟ خَش۟يَةِ اللّٰهِ
“Dhe prej tyre ka që dridhen nga frika e All-llaht.”
Duke të kujtuar me këtë paragraf ngjarjen e famshme të malit të madh duke u thërrmuar dhe duke u shpërndarë nga frika e shfaqjes së Lavdisë Hyjnore, e cila ndodhi në malin Sinai gjatë lutjeve të Musait (A.S.) dhe shkëmbinjtë duke u rrokullisur poshtë në të gjitha anët nga frika e Zotit, jep një mësim kuptimplotë i cili është ky:
O populli i Musait (A.S.), si është që ju nuk e kini frikë All-llahun xh.sh. në një kohë kur malet, të cilët përbëhen nga shkëmbinj, thërrmohen; shtypen e shpërndahen nga frika e Tij?
Dhe megjithëse ju e dini se Musai (A.S.) me urdhrin e Zotit ngriti malin e Sinait mbi ju me qëllim që t’ju marrë besën, dhe në kërkimin e shikimit Hyjnor, mali u thërrmua, dhe ju e patë atë, si shpjegohej që ju jeni kaq të guximshëm sa të mos dridheni nga frika e Zotit xh.sh. dhe i bëni zemrat tuaja të ashpra e të pandjeshme?
Dhe në paragrafin e parë, ai thotë:
وَاِنَّ مِنَ ال۟حِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِن۟هُ ال۟اَن۟هَارُ
“Dhe vërtetë që ka shkëmbinj prej të cilëve rrjedhin lumenj”;
duke të kujtuar me këtë paragraf lumenj si Nili i bekuar, Dixhle dhe Eufrati, të cilët burojnë nga malet. Kur’ani bën të kuptueshëm mënyrën e çuditshme e të mrekullueshme që marrin shkëmbinjtë dhe sa të nënshtruar janë ato ndaj urdhërave krijuese. Me këtë u tregon kuptimin e mëposhtëm zemrave të zgjuara:
Sigurisht nuk do të ishte e mundur që malet të ishin burime të vërteta për lumenj të tillë të fuqishëm. Le të supozojmë që uji u ndërpre krejtësisht dhe secili nga malet të bëhej një rezervuar konik. Ato do të vazhdonin vetëm për pak muaj para se të humbisnin balancën dhe kjo për shkak të ecjes së shpejtë dhe rrjedhjes shumë të shpejtë dhe të vazhdueshme të atyre lumenjve të mëdhenj.
Përveç kësaj, shirat të cilët nuk penetrojnë në tokë më shumë se një metër, nuk do të ishin gjithashtu të ardhura të mjaftueshme për atë shpenzim të lartë.
Kjo do të thotë se vërshimi i këtyre lumenjve nuk është diçka natyrore e zakonshme që buron nga rastësia, por se Krijuesi i Gjithëlavdishëm i bën ato të rrjedhin në një mënyrë vërtetë të mrekullueshme nga një thesar i të padukshmes.
Kështu, me qëllim që të aludojë për këtë mister, këtë kuptim e tregon rrëfenja e një hadithi sherif i cili thotë:
“Secili nga ato tre lumenj është një pikë nga Parajsa të cilët në mënyrë të vazhdueshme rrjedhin prej andej, dhe për shkak të kësaj, ato janë bërë të bekuar.” Në një rrëfenjë tjetër hadithi thuhet: “Burimi i këtyre tre lumenjve është nga Parajsa.” E vërteta e këtyre rrëfenjave është kjo: Meqenëse shkaqet materiale janë të paafta për të siguruar rrjedhjen e tyre të bollshme e me shumicë uji, atëherë padyshim burimet e tyre duhet të jenë në një botë të padukshme dhe nga një thesar i fshehur i Mëshirës, kështu që sigurohet balanca midis të ardhurave dhe shpenzimeve.
Atëherë duke nxjerrë si përfundim logjik këtë kuptim, Kur’ani i Gjithurtë jep mësimin e mëposhtëm duke thënë:
O bijt e Israilit dhe o bijtë e Ademit! Me ashpërsinë tuaj të zemrës, me pandjeshmërinë dhe pakujdesinë, ju tregoni mosbindje dhe i mbyllni sytë tuaj ndaj urdhrave dhe ndaj Dritës së njohjes së Diellit të Parapërjetësisë, i Cili është aq i lavdishëm saqë Ai bën të rrjedhin e të vërshojnë nga grykat e thjeshta e të pajeta të shkëmbinjve lumenj të fuqishëm si Nili i bekuar, i cili e ka tranformuar Egjiptin në një Parajsë, duke i shfaqur mrekullitë e fuqisë së Tij dhe treguesit e Unitetit të Tij të fuqishme ashtu si fuqia e atyre lumenjve madhështorë, dhe të ndritshme ashtu si fuqia e shfaqjes dhe e bollëkut të tyre. Atëherë All-llahu i vendos ato në zemrën e universit dhe ia dorëzon ato trurit të tokës dhe i bën ato të rrjedhin në zemrat e xhindeve dhe të njerëzve dhe në mendjet e tyre.
Pastaj Krijuesi bën që ato shkëmbinj të pajetë e të pandjeshëm të shfaqin mrekullitë e fuqisë së Tij në një mënyrë të tillë të mahnitshme ([7]) duke treguar Krijuesin e Gjthëlavdishëm ashtu siç tregon drita e diellit Diellin. Si ju nuk e shikoni dhe i verboni sytë tuaj ndaj dritës së njohjes së Tij xh.sh.?
Dhe kështu, shiko çfarë elokuence është veshur mbi këto tre të vërteta dhe vëreje me kujdes udhëzimin elokuent! Çfarë ashpërsie e zemrës mund t’i bëjë ballë nxehtësisë së këtij udhëzimi elokuent dhe të mos shkrihet?..
Në qoftë se ti e ke kuptuar atë qysh nga fillimi, atëherë shikoje një shkreptimë të udhëzimit të mrekullueshëm të Kur’anit Gjthurtësi dhe jepi falënderime Zotit të Plotfuqishëm!..
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ “Lavdia të takon Ty! Ne nuk dimë asgjë më tepër nga ç’na ke mësuar Ti. Vërtetë që vetëm Ti je i Gjithëditur, i Gjithurtë.”([8])
اَللّٰهُمَّ فَهِّم۟نَا اَس۟رَارَ ال۟قُر۟اٰنِ كَمَا تُحِبُّ وَ تَر۟ضٰى وَ وَفِّق۟نَا لِخِد۟مَتِهٖ اٰمٖينَ بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اُن۟زِلَ عَلَي۟هِ ال۟قُر۟اٰنُ ال۟حَكٖيمُ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
O Zot na i bëj të kuptueshme misteret e Kur’anit ashtu siç do Ti dhe siç kënaqesh Ti dhe na jep neve sukses në shërbimin e tij. Amin! Nëpërmjet mëshirës Tënde o më i Mëshirshmi i mëshiruesve! O Zot! Jepi bekime e paqe atij të cilit iu shpall Kur’ani gjithëbujar dhe gjithë familjes së tij dhe shokëve.
STACIONI I DYTË I FJALËS SË NJËZET
Një shkreptimë e mrekullisë së Kur’anit e cila shndërit mbi mrekullitë e profetëve
Vëreji me kujdes dy pyetjet dhe dy përgjigjjet në fund.
وَلَا رَط۟بٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ
“Nuk ka asgjë të njomë ose të thatë që të mos jetë shkruar në një libër të Qartë.”([9])
Katërmbëdhjetë vjet më parë në komentimin tim Kur’anor i titulluar “Isharatul Ixhaz” -Shenjat e mrekullisë-, unë shkrova studimin në arabisht rreth një misteri të këtij vërseti. Tani dy nga vëllezërit e mi, dëshirat e të cilëve janë të rëndësishme në këndvështrimin tim, më kanë kërkuar një lloj shpjegimi të asaj pune studimore në Turqisht dhe kështu duke u mbështetur tek ndihma e Zotit të Plotëfuqishëm dhe në shkëlqimin e Kur’anit, unë them këtë:
Sipas një interpretimi; Libri i Qartë ose Regjistri, është Kur’ani. Ky vërset pohon se gjithçka, e njomë dhe e thatë, gjendet brenda tij, a është kështu? Po, çdo gjë gjendet në të, por gjithkush nuk mund ta shikojë gjithçkanë në të, sepse ato ndodhen në nivele të ndryshme. Ndonjëherë gjenden farërat e gjësë ose bërthamat e saj, ndonjëherë përmbledhjet, ndonjëherë parimet dhe ndonjëherë shenjat; ato gjenden ose qartë, ose në mënyrë të nënkuptuar në heshtje, ose në mënyrë simbolike, ose në mënyrë të paqartë, të fshehur, ose si një kujtues.
Atëherë, Kur’ani i Gjithurtë i shpreh qëllimet e tij brenda stileve dhe mënyrave të elokuencës së tij sipas nevojës, dhe në mënyrë të përshtatshme e në lidhje me kërkesat e pozitës. Për shembull, gjërat si aeroplanët, elektriciteti, hekurudhat, dhe telegrafi dhe gjëra të ngjashme me këto, kanë ardhur në ekzistencë dhe janë vlerësuar si çudirat të shkencës dhe të teknologjisë si rezultat i përparimit të njeriut, lidhur me shkencën dhe industrinë, dhe kanë marrë një pozitë më të lartë në jetën materiale të njerëzimit.
Sigurisht, Kur’ani i Gjithurtë, i cili i adresohet gjithë njerëzimit, nuk i neglizhon e nuk i lë pas dore këto. Në të vërtetë ai nuk i ka neglizhuar ato; ai i tregon në “Dy aspekte”.
Aspekti i parë: Në formën e mrekullive të profetëve...
Aspekti i dytë është ky: Ai i tregon ato në formën e disa ngjarjeve historike.
Për shembull:
قُتِلَ اَص۟حَابُ ال۟اُخ۟دُودِ اَلنَّارِ ذَاتِ ال۟وَقُودِ اِذ۟ هُم۟ عَلَي۟هَا قُعُودٌ وَهُم۟ عَلٰى مَا يَف۟عَلُونَ بِال۟مُؤ۟مِنٖينَ شُهُودٌ وَمَا نَقَمُوا مِن۟هُم۟ اِلَّٓا اَن۟ يُؤ۟مِنُوا بِاللّٰهِ ال۟عَزٖيزِ ال۟حَمٖيدِ(shënim:[10])
“Të mallkuar qenë populli i Hendekut” “Të zjarrit të furnizuar (pa masë) me lëndë djegëse! “Kur ata qëndruan pranë tij (zjarrit)” “Dhe ata dëshmuan çfarë ata po bënin kundër besimtarëve (duke i djegur ata).” “Ata nuk kishin asgjë kundër tyre, veçse ata besuan në All-llahun, të Gjithëfuqishmin, Zotëruesin e denjë për të gjitha lavdërimet!”([11])
Kështu edhe:
فِى ال۟فُل۟كِ ال۟مَش۟حُونِ وَخَلَق۟نَا لَهُم۟ مِن۟ مِث۟لِهٖ مَا يَر۟كَبُونَ
Gjithashtu, në barkën (anijen) e ngarkuar rëndë të (Nuhut a. s. ).” Dhe Ne kemi krijuar po si ajo për ta, të cilat i ngasin e udhëtojnë.”([12])
Ashtu siç aludojnë këto vërsete për trenin e hekurudhat. Po ashtu vërsetet e mëposhtme aludojnë për elektricitetin, si dhe tregojnë shumë drita e mistere:
اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ مَثَلُ نُورِهٖ كَمِش۟كٰوةٍ فٖيهَا مِص۟بَاحٌ اَل۟مِص۟بَاحُ فٖى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَو۟كَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِن۟ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَي۟تُونَةٍ
“All-llahu është Drita e qiejve dhe e tokës. Shembulli i Dritës së Tij është si të kishim një qoshe të errët dhe në të një llambë, llamba e futur në një kupë qelqi, kupa e qelqit si të ishte yll që shkëlqen, e ndezur nga një pemë e bekuar, nga ulliri, as nga lindja, as nga perëndimi, vaji i të cilit digjet vetvetiu edhe pse nuk e ka prekur zjarri fare. Dritë përmbi dritë! (shënim[13])
لَا شَر۟قِيَّةٍ وَلَا غَر۟بِيَّةٍ يَكَادُ زَي۟تُهَا يُضٖٓىءُ وَلَو۟ لَم۟ تَم۟سَس۟هُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ يَه۟دِى اللّٰهُ لِنُورِهٖ مَن۟ يَشَٓاءُ
All-llahu udhëzon drejt Dritës së Tij atë që do Ai. Dhe All-llahu sjell shembuj e përngjasime për njerëzimin dhe All-llahu është për çdo gjë i Gjithëditur.”([14])
Meqenëse shumë njerëz e kanë preokupuar vetveten me këtë llojin e dytë, dhe kanë nevojë për shumë vëmendje e sqarim, dhe meqenëse ata janë shumë, për tani ne do të mjaftohemi me këto vërsete që aludojnë për hekurudhat dhe elektricitetin dhe nuk do ta hapim atë derë.
Sa për llojin e parë, ai i tregon ato në formën e mrekullive të profetëve. Dhe ne do të përmendim disa prej këtij lloji nëpërmjet shembullit.
PARATHËNIE:
Kur’ani Gjithurtësi shpjegon se profetët, paqja dhe bekimet e Zotit xh.sh. qofshin mbi ta, u dërguan në komunitetet njerëzore si udhërrëfyes e si pararojë lidhur me përparimin e tyre shpirtëror, dhe njëkohësisht Kur’ani shpjegon se Zoti xh.sh. vendosi në dorën e secilit prej tyre disa mrekulli materiale dhe i bëri ata profesorët e Mjeshtrit kryesor lidhur me progresin material të njerëzimit. Ai i urdhëron njerëzit që t’i ndjekin ata në mënyrë absolute.
Kështu, ashtu si duke folur për plotësimet shpirtërore dhe morale të profetëve, ai po i inkurajon njerëzit që të përfitojnë prej tyre; gjithashtu në diskutimin e mrekullive të tyre ai është duke bërë aluzione nxitjeje për të arritur gjëra të ngjashme me to dhe për t’i imituar ato.
Madje mund të thuhet se arritjet shpirtërore e morale, gjithashtu edhe arritjet materiale dhe çudirat, iu dhanë së pari njerëzimit si dhunti nga dora e mrekullive.
Kështu, ajo që i dha njerëzimit në fillim dhuntinë e anijes, e cila ishte një mrekulli e Hazreti Nuhut Alejhis-selam dhe dhuntinë e orës, e cila ishte një mrekulli e Hazreti Jusufit Alejhis-selam, ishte dora e mrekullive.
Është një tregues i hollë për këtë të vërtetë që shumica e artizanëve, zejtarëve e profesionistëve të marrin njërin nga profetët si udhëhapësin dhe të parin në çdo mjeshtëri e në profesione. Për shembull, detarët të marrin Hazreti Nuhun Alejhis-selam orëndreqësit të marrin Hazreti Jusufin Alejhis-selam rrobaqepësit të marrin Hazreti Idrisin Alejhis-selam e kështu me radhë...
Me të vërtetë, meqenëse dijetarët e saktë dhe shkenca e retorikës kanë rënë dakord se çdo vërset i Kur’anit përmban disa aspekte udhëzimi dhe instruksioni, atëherë vërsetet e mrekullive të profetëve, të cilët janë më të ndritshmit të Kur’anit të shpjegimit të mrekullueshëm, nuk janë secili prej tyre tregime e ngjarje historike, por ato përmbajnë shumë kuptime udhëzimi.
Po, duke përmendur mrekullitë e profetëve, ai gjurmon e shënon limitin përfundimtar të shkencës së njerëzimit dhe të industrisë. Ai tregon me gisht qëllimet më të skajshme që mund të arrijë njerëzimi. Ai specifikon objektivat e tij përfundimtare, dhe pastaj e nxit dhe e shtyn njerëzimin për ta arritur atë synim. Ashtu si e shkuara që është magazina e farnave të së ardhmes dhe pasqyra e cilësive të saj, po ashtu e ardhmja është një fushë e lërueshme e së shkuarës dhe pasqyra e gjendjeve të saj.
Tani ne do të shpjegojmë vetëm pak shembuj të atij burimi më të gjërë si shembull...
Për shembull, vërseti:
وَ لِسُلَي۟مٰنَ الرّٖيحَ غُدُوُّهَا شَه۟رٌ وَرَوَاحُهَا شَه۟رٌ “Edhe Sulejmanit (Ne ia nënshtruam atij) erën, (fluturimi) i paraditës ishte sa (udhëtimi) një muaj, dhe (fluturimi) i pasditës ishte sa (udhëtimi) një muaj.”([15])
i cili duke përshkruar një nga mrekullitë e Hazreti Sulejmanit Alejhis-selam nënshtrimin e erës, thotë: “Hazreti Sulejmani përshkoi distancën e dy muajve në një ditë duke fluturar përmes ajrit.” Kështu, ai sugjeron me këtë se rruga është hapur për njeriun për ta mbuluar një distancë të tillë në ajër.
Është sikur Zoti xh.sh. të thonte në kuptimin e këtij ajeti:
“O njeri! Meqenëse rruga është e hapur për ty, arrije këtë nivel dhe afrohu tek ai! Dhe në kuptim, Zoti i Plotfuqishëm është duke thënë nëpërmjet gjuhës së këtij vërseti: “O njeri! Unë e ngjita një nga shërbëtorët e Mi në ajër meqenëse ai i braktisi dëshirat e nefsit të tij. Në qoftë se edhe ti gjithashtu do ta braktisje përtacinë e nefsit dhe të përfitoje shumë nga disa ligjet e mia në kozmos, edhe ti gjithashtu mund të ngjitesh.”
Dhe vërseti:
فَقُل۟نَا اض۟رِب۟ بِعَصَاكَ ال۟حَجَرَ فَان۟فَجَرَت۟ مِن۟هُ اث۟نَتَا عَش۟رَةَ عَي۟نًا …اِلٰى اٰخِرِ
“Dhe Ne i thamë: Bjeri gurit me shkopin tënd.” Pastaj që andej u derdhën me vrull dymbëdhjetë burime.”([16]) deri në fund...
i cili shpjegon një mrekulli të Hazreti Musait Alejhis-selam.
Vërseti tregon se thesaret e Mëshirës të fshehura në tokë mund të nxirren e të përfitohen me mjete të thjeshta. Madje edhe në vende të forta si shkëmbinjtë; uji i jetës mund të nxirret me një shkop. Kështu, nëpërmjet këtij kuptimi, vërseti i thotë njeriut:
“Ti mund të gjesh shkëlqimin më të hollë të mëshirës, ujin e jetës, me një shkop. Ky ajet i flet njerëzimit me këtë kuptim: Ejani, punoni dhe gjejeni atë!”
Dhe në kuptim, All-llahu i Plotfuqishëm thotë nëpërmjet gjuhës aluduese të vërsetit:
“O njeri! Meqenëse Unë i dhashë dorës së njërit prej shërbëtorëve të Mij, i cili besoi tek Unë, një shkop të tillë që ai të nxjerrë ujin e jetës nga ku të dëshirojë, në qoftë se edhe ti gjithashtu, nëse do të mbështeteshe tek ligjet e Mëshirës sime, mund ta arish atë duke shpikur një vegël që t’i ngjasojë atij shkopi ose e përafërt me të. Prandaj, eja dhe bëj kështu!”
Kështu një nga kontributet më të rëndësishme të përparimit të njeriut është shpikja e një mjeti që e bën ujin të vërshojë nga shumica e vendeve nëpërmjet përdorimit të tij. Ky vërset gjurmon e zbulon qëllimin përfundimtar dhe limitet e tij dhe përfundon përtej tyre. Ashtu si vërseti i mëparshëm që përcaktoi pikat më të largëta përfundimtare, dhe skajin më të largët tek i cili mund të arrijnë aeroplanët e sotëm...
Dhe për shembull:
وَاُب۟رِئُ ال۟اَك۟مَهَ وَال۟اَب۟رَصَ وَاُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى بِاِذ۟نِ اللّٰهِ
“Unë do të shëroj atë që ka lindur i verbër dhe atë që vuan nga lebroza, dhe do të ngjall të vdekurin me vullnetin e lejen e All-llahut.”([17]), i cili lidhet me një mrekulli të Hazreti Isait Alejhis-selam (Jezusit).
Ashtu si Kur’ani që në mënyrë të qartë e nxit njeriun për të ndjekur sjelljet e larta të Isait Alejhis-selam., po ashtu ai me nënkuptim e nxit atë drej Artit të lartësuar dhe drejt mjekësisë Hyjnore për të cilën ai ishte profesori i parë. Ky ajet tregon: “Ilaçet mund të gjenden madje edhe për sëmndjet më kronike, prandaj mos u dëshpëro, o njeri! Dhe mos e këput shpresën, o ti, që je provuar me fatkeqësi, sepse çdo sëmundje, sido që të jetë, ka ilaç dhe kurimi i saj është i mundshëm, prandaj kërkoje, gjeje e zbuloje. Madje edhe vdekja mund të kurohet me një nga ngjyrat e jetës së përkohshme!”,
dhe në kuptim Zoti i Plotfuqishëm është duke thënë nëpërmjet një gjuhe figurative të këtij vërseti:
“O njeri! Unë i dhash dy dhurata njërit prej shërbëtorëve të Mi, i cili braktisi botën për Mua. Njëra ishte ilaçi për sëmundjet shpirtërore, dhe tjetra ishte ilaçi për sëmundjet fizike. Kështu zemrat e vdekura u ngritën dhe erdhën në jetë nëpërmjet dritës së udhëzimit. Dhe njerëzit e sëmurë të cilët ishin si të vdekurit, gjetën shëndet nëpërmjet një fryme dhe ilaçit të tij. Edhe ti gjithashtu, o njeri, mund të gjesh shërim për çdo sëmundje në farmacinë e urtësisë Sime. Puno dhe gjeje atë! Në qoftë se ti e kërkon, me siguri ti do ta gjesh.”
Kështu, ky vërset gjurmon limitin më të largët dhe objektivat më të skajshme që synon të përparojë aktualisht mjekësia njerëzore.
Hem mesela, Hazret-i Davud aleyhisselâm hakkında وَاَلَنَّا لَهُ ال۟حَدٖيدَ وَاٰتَي۟نَاهُ ال۟حِك۟مَةَ وَفَص۟لَ ال۟خِطَابِ
Dhe për shembull, vërsetet:
وَاَلَنَّا لَهُ ال۟حَدٖيدَ وَاٰتَي۟نَاهُ ال۟حِك۟مَةَ وَفَص۟لَ ال۟خِطَابِ
“Dhe Ne ia bëmë atij edhe hekurin të butë.”([18])
“Dhe Ne i dhamë atij urtësi dhe gjykim të drejtë në fjalë e vendim.”([19])
të cilat janë rreth Hazreti Davudit Alejhis-selam, dhe
وَاَسَل۟نَا لَهُ عَي۟نَ ال۟قِط۟رِ
“Dhe Ne bëmë që të rrjedhë për të burim tunxhi.”([20])
i cili është rreth Hazreti Sulejmanit Alejhis-selam. Këto tregojnë se zbutja e hekurit është një nga mirësitë më të mëdha Hyjnore, nëpërmjet të cilit tregohet virtyti i njërit nga profetët më të mëdhenj. Në të vërtetë, zbutja e hekurit, domethënë, ta bësh atë si brumë, dhe shkrirja e bakrit, zbulimi i mineraleve dhe nxjerrja e tyre, është origjina, burimi, baza dhe themelet e të gjitha industrive materiale të njerëzimit. Dhe kështu, ky vërset tregon: “Një mirësi e madhe iu dha një profeti të madh dhe kalifit të Zotit në tokë në formën e një mrekullie të madhe, e cila ishte zbujta e hekurit. Dhe duke e bërë atë të butë si brumi dhe të hollë si një fije peri dhe duke e shkrirë bakrin, këto janë mjetet për shumicën e industrive të përgjithshme.”
Meqenëse urtësia iu dha gjuhës së njërit i cili ishte edhe profet edhe kalif, domethënë, njërit i cili ishte edhe udhëheqës shpirtëror, edhe material, si dhe artizanati dhe industria iu dhuruan dorës së tij, ashtu siç nxit kjo në mënyrë të qartë drejt urtësisë së gjuhës së tij, po ashtu ndodhet një shenjë e cila gjithashtu inkurajon drejt artizanatit e mjeshtërisë në dorën e tij.
Nëpërmjet gjuhës aluduese të këtij vërseti, në kuptim Zoti i Plotëfuqishëm është duke thënë:
“O bijtë e Ademit! Unë i dhashë një urtësi të tillë gjuhës dhe zemrës së njërit prej shërbëtorëve të Mi, i cili iu bind urdhërave të Mia dhe detyrimeve saqë ai e shpallte vendimin për gjithçka me një qartësi të plotë dhe tregonte të vërtetën. Dhe Unë i dhashë atij një art të tillë në dorën e tij saqë ai mund ta kthente hekurin në çdo formë në dorën e tij si dyll. Ai siguroi një fuqi të fortë për kalifatin e tij dhe për mbretërinë. Meqenëse kjo çështje ishte e mundur, ajo iu dha atij. Ajo është edhe e rëndësishme, dhe ju keni shumë nevojë për të në jetën tuaj shoqëore. Atëherë në qoftë se edhe ju gjithashtu do t’u bindeni urdhërave të Mia në krijim, ajo urtësi dhe ai artizanat do t’u jepet edhe ju gjithashtu. Në rrjedhën e kohës, ju mund ta arrini atë dhe t’i afroheni asaj.”
Kështu progresi më i madh i njeriut, lidhur me industrinë, dhe arritja e fuqisë më të madhe të tij është nëpërmjet zbutjes së hekurit dhe shkrirjes së bakrit. Në vërset, fjala “kitr” përdoret për të përshkruar bakrin. Këto vërsete e drejtojnë shikimin e njeriut drejt kësaj të vërtete, dhe ato me rreptësi i paralajmëruan njerëzit e kohës së mëparshme të cilët nuk e vlerësuan se sa e rëndësishme ishte kjo, si dhe ata që janë përtacë në kohët moderne...
Dhe për shembull, vërseti,
قَالَ الَّذٖى عِن۟دَهُ عِل۟مٌ مِنَ ال۟كِتَابِ اَنَا اٰتٖيكَ بِهٖ قَب۟لَ اَن۟ يَر۟تَدَّ اِلَي۟كَ طَر۟فُكَ فَلَمَّا رَاٰهُ مُس۟تَقِرًّا عِن۟دَهُ …اِلٰى اٰخِرِ
“Njëri që kishte dije për librat (e shenjtë) tha: ‘Unë do të ta sjellë atë ty sa të hapësh e të mbyllësh sytë!’ Pastaj, kur (Suljemani) e pa atë të vendosur para tij...”([21]) deri në fund.
i cili tregon këtë ngjarje të jashtëzakonshme me qëllim që ta sjellë Fronin e Belkisit tek ai, njëri nga ministrat e Hazreti Sulejmanit Alej- hisselam, të cilit i ishte dhënë shumë dije në shkencën e tërheqjes, nëpërmjet të cilit Zoti xh.sh. bënte keramete, tha: “Unë do ta kem Fronin këtu para se ti të mund të pulitësh sytë e tu.” Kështu vërseti sugjeron se është e mundur t’i bësh gjërat të jenë të pranishme nga distanca të largëta, ose vetë ato, ose format e tyre. Dhe është një fakt që Zoti i Plotfuqishëm ia dhuroi këtë Hazreti Sulejmanit Alejhis-selam, i cili u nderua si me mbretërim, po ashtu edhe me profetësi, në formën e një mrekullie me qëllim që nëpërmjet saj ai të kishte mundësi që personalisht të informohej pa lodhje për të gjitha trevat e mbretërisë së tij të gjërë dhe të shikonte gjendjen e nënshtetasve të tij dhe të dëgjonte për dertet e tyre. Pra, kjo mrekulli iu dha Sulejmanit Alejhis-selam si një mjet për dëlirësinë e tij dhe drejtësinë. Kjo do të thotë, në qoftë se njeriu mbështetet tek Zoti i Plotfuqishëm, si Sulejmani Alejhis-selam, i cili e kërkoi atë me gjuhën e dëlirësisë së tij, edhe ai në qoftë se kërkon nga Krijuesi me gjuhën e aftësisë së tij dhe në qoftë se ai do t’u përshtatej ligjeve të Tij në univers dhe favorit Hyjnor, është e mundur që bota të transformohej e të bëhej si një qytet për të.
Domethënë, ndërsa froni i Belkisit ishte në Jemen, në çast ai qe i pranishëm në Damask, ose forma e tij ishte prezent dhe u shikua. Dhe sigurisht pamjet e njerëzve përreth Fronit ishin të pranishëm dhe zërat e tyre u dëgjuan. Kështu, ky vërset tregon në mënyrë madhështore tërheqjen dhe sjelljen e formave e të zërave nga distanca të largëta, dhe në efekt thotë:
“O mbretër dhe sundimtarë! Në qoftë se dëshironi të sundojë drejtësia e pastër në mbretëritë tuaja, përpiquni të shikoni e të kuptoni faqen e tokës, ashtu si Sulejmani, dhe ndiqeni atë. Sepse duke u ngritur tek niveli i të qënit i informuar kurëdo si të dëshi- roje rreth çdo ane të mbretërisë së tij, një sundimtar i drejtë dhe një mbret i cili kujdeset shumë për nënshtetasit e tij shpëton nga përgjegjësia, dhe mund të veprojë me drejtësi të plotë.”
Dhe Zoti i Plotëfuqishëm në efekt thotë nëpërmjet gjuhës aluduese të vërsetit:
“O bijt e Ademit! Unë i dhashë njërit prej shërbëtorëve të Mi një mbretëri të gjërë, dhe me qëllim që të vepronte krejtësisht me drejtësi brenda saj, unë i dhashë atij të njohë personalisht për të gjitha situatat dhe ngjarjet që ndodhen atje. Dhe meqenëse Unë u kam dhënë të gjithë njerëzve, nga natyrat e tyre, aftësinë për të qenë kalifë në tokë, unë u dhashë atyre gjithashtu kapacitetin për të shikuar, atëherë konsideroje dhe kuptoje faqen e tokës në përputhje me atë aftësi, meqë Urtësia Ime e kërkoi atë.
Në qoftë se njeriu nuk mund ta arrijë këtë pikë me personin e tij, ai mund ta arrijë atë me llojin e tij; në qoftë se nuk mund ta arrijë materialisht, ai e arrin atë në kuptim – siç ndodh me evlijatë e drejtë, (shenjtorët). Atëherë ju mund të përfitoni nga kjo mirësi e madhe që u është dhuruar ju. Prandaj, ejani t’ju shoh e përpiquni me punë serioze, dhe orvatuni shumë! Me kusht që ju të mos harroni detyrat tuaja të adhurimit, punoni që ta ktheni faqen e tokës në një kopsht, që të shikoni të gjitha anët e tij dhe të dëgjoni zërat dhe ndodhitë e tij.
I kushtoni vëmendje dekretit të të Gjithëmëshirshmit.”
هُوَ الَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ ذَلُولًا فَام۟شُوا فٖى مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِن۟ رِز۟قِهٖ وَاِلَي۟هِ النُّشُورُ
“Ai është i Cili e ka bërë tokën të dobishme dhe të përshtatshme për ju, kështu që ecni nëpër rrugë dhe hani nga rizku i Tij dhe tek Ai do të jetë ringjallja.”([22])
Kështu, vërseti i lartëpërmendur aludon për limitin më të skajshëm në një përparim shumë të madh për tërheqjen e pamjeve dhe të zërave, tingujve, njëri prej arteve më të holla të njeriut, dhe aludon për nxitje.
Dhe, për shembull, vërsetet,
مُقَرَّنٖينَ فِى ال۟اَص۟فَادِ …اِلٰى اٰخِرِ
“Si dhe të tjerë të lidhur në pranga.”([23]) Deri në fund...
وَمِنَ الشَّيَاطٖينِ مَن۟ يَغُوصُونَ لَهُ وَيَع۟مَلُونَ عَمَلًا دُونَ ذٰلِكَ …اِلٰى اٰخِرِ
“Edhe nga shejtanët (prej xhindëve) kishte shumë që zhyteshin për të dhe bënin punë të tjera përveç kësaj...”([24]) derri në fund...
pohojnë se Hazreti Sulejmani Alejhis-selam, nënshtroi xhindët, shejtanët dhe shpir- tërat e këqinj dhe, duke penguar të keqen e tyre, ai i bëri ata të shëbejnë në çështje të dobishme, dhe vërsetet thonë: “Xhindët, banorët më të rëndësishëm të tokës pas njeriut, të cilët janë të vetëdijshëm, mund t’i shërbejnë njeriut. Kontakti mund të bëhet me ta. Gjithashtu edhe shejtanët mund të detyrohen të heqin dorë nga armiqësia, dhe duan apo nuk duan, t’i shërbejnë njeriut, ashtu siç i nënshtroi All-llahu për njërin midis shërbëtorëve të Tij i cili u bindej urdhërave të Tij.” Dhe nëpërmjet gjuhës aluduese të vërsetit, në kuptim,
Zoti i Plotfuqishëm është duke thënë: “O njeri! Unë i bëra xhindët, shejtanët, dhe të këqinjtë e tyre t’i binden njërit prej shërbëtorëve të Mi i cili m’u bind Mua. Në qoftë se edhe ti gjithashtu do t’u nënshtroheshe urdhërave të Mia, shumë qënie, madje edhe xhindët e shejtanët mund të të nënshtrohen ty.”
Kështu, këto vërsete skicojnë limitin më të fundit dhe përcaktojnë format më të mira për të përfituar, madje ato hapin rrugë gjithashtu për sjelljen e shpirtërave dhe për të biseduar me xhindin, i cili filtroi nga kombinimi i artit dhe i shkencës së njeriut, dhe ka shfaqur çfarë fshihet tek ai prej fuqive dhe ndjenjave të tij të jashtëzakonshme, materiale e shpirtërore. Por, çështja nuk është si në kohën tonë aktuale në të cilën ata që merren me këto çështje janë bërë gazi i botës dhe, madje janë bërë lodra në dorën e xhindit të cilët ndonjëherë pretendojnë dhe e quajnë vetveten shpirtërat e të vdekurve. Dhe u bënë të nënshtruar ndaj shejtanëve dhe shpirtërave të këqinj. Por nënshtrimi i tyre, i xhindëve, ndodh vetëm nëpërmjet misterëve të Kur’anit, kështu duke shpëtuar nga e keqja e tyre.
Gjithashtu, vërsetet rreth Hazreti Sulejmanit Alejhis-selam duke aluduar për shpirtërat, dhe tërheqja e djajve nga ana e tij dhe nënshtrimi i tyre, dhe disa vërsete të tjerë si, فَاَر۟سَل۟نَٓا اِلَي۟هَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِيًّا “Pastaj Ne i dërguam asaj Ruhun Tonë (melekun Xhibril) dhe ai iu paraqit përpara saj tamam në formë njeriu.”([25]), tregojnë edhe tërheqjen e shpirtërave, edhe qëniet e shpirtërave duke marrë forma. Por tërheqja e shpirtërave të pastër, e aluduar këtu në vërsete, nuk është në mënyrën që kryejnë bashkëkohësit duke i sjellur shpirtërat në vendet e tyre dhe në vendet e zbavitjeve të tyre, gjë e cila është një mungesë resepkti, shpërfilljeje dhe që nuk u shkon atyre shpirtërave të respektuar seriozë, të cilët e mbushin një botë krejtësisht serioze dhe për një qëllim serioz. Por sjellja e shpirtërave është e mundur, ashtu siç ndodh dhe siç e kryejnë evlijatë e drejtë për një çështje serioze dhe për një qëllim të lartë të synuar si shembulli i Muhjiddin Ibn Arabi të cilët takoheshin me ato shpirtëra të mirë kur të donin, u tërhoqën pas tyre dhe formuan lidhje, duke shkuar në vendet e tyre, deri në një far mase duke u afruar tek bota e tyre dhe duke përfituar nga shpirtësia e tyre. Për këtë aludojnë vërsetet dhe, brenda këtij aluzioni, bëjnë të kutpueshme se ato po e inkurajojnë dhe po e nxisin njeriun për atë botë. Vërsetet skicojnë limitin më të skajshëm të arteve të fshehura dhe të shkencave të këtij lloji dhe i tregojnë ato në formën më të mirë.
Për shembull, vërsetet rreth mrekullive të Hazreti Dautit (Davidit) Alejhis-selam:
اِنَّا سَخَّر۟نَا ال۟جِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّح۟نَ بِال۟عَشِىِّ وَال۟اِش۟رَاقِ يَا جِبَالُ اَوِّبٖى مَعَهُ وَالطَّي۟رَ وَاَلَنَّا لَهُ ال۟حَدٖيدَ عُلِّم۟نَا مَن۟طِقَ الطَّي۟رِ
“Me të vërtetë që Ne i bëmë malet të lartësojnë lavditë Tona bashkë me të gjithë pasditën dhe gjithë paraditën.”([26])
Dhe vërtet që Ne i dhuruam Davudit mirësi prej Nesh (duke i thënë ): “O ju male! Lavdëroni (All-llahun) bashkë me të! Edhe ju zogj! Dhe Ne ia bëmë atij edhe hekurin të butë.”([27]) “Na është mësuar gjuha e shpendëve dhe na është dhuruar gjithçka.”([28]), tregojnë se Zoti i Plotëfuqishëm u dha lavdërimeve dhe lartësimeve të Hazreti Davudit Alejhis-selam një fuqi të tillë dhe një zë aq të lartë e të këndshëm saqë ato i sollën malet në ekstazë, secili prej tyre si të ishte një gramafon i madh ose një njeri, formuan një rreth në horizont përreth recituesit kryesor dhe gjithashtu deklaruan lavdërimet e lartësimet për All-llahun.
Doja ta dija, a është kjo e mundur? A është ajo e vërteta?
Po, ajo është e vërteta. Çdo mal me shpella mund të flasë me çdo njeri në gjuhën e njeriut si një papagall, sepse nëpërmjet jehonës, në qoftë se ti do të thoje “El hamdu lil-lah” përpara një mali, edhe mali gjithashtu tamam si ti do thotë: “El hamdu lil-lah” “Lavdërimet i takojnë All-llahut”. Meqenëse Zoti i Plotfuqishëm u ka dhuruar maleve këtë aftësi, atëherë është e mundur që kjo aftësi të zbulohet dhe të shtrihet më shumë dhe mund të lulëzojë.
Dhe meqenëse Zoti xh.sh. i dha Hazreti Davudit Alejhis-selam kalifatin e tokës së bashku me profetësinë e tij, me një mënyrë të veçantë e zbuloi farën e asaj aftësie tek ai, e zhvilloi atë dhe e shtriu si një mrekulli tek ai, duke iu përshtatur çështjeve të shtrira të profetësisë dhe mbretërimit të gjërë, saqë malet e mëdha e ndoqën atë si ushtarë, si studentë ose si ndjekës, dhe me urdhrin e Hazreti Davudit Alejhis-selam dhe me gjuhën e tij deklaruan lavdërimet dhe lartësimet e Krijuesit të Gjithëlavdishëm. Çfarëdo që thonte Hazreti Davudi Alejhis-selam, ato e përsërisnin. Tani në kohën e sotme, për shkak se mjetet e komuniki-mit janë shumuar e zhvilluar, një komandant i fuqishëm mund ta bëjë ushtrinë e tij të madhe të shpërndarë në male të thotë: përnjëherësh “All-llahu Ekber” “Zoti është më i madhi!”, dhe mund t’i bëjë malet të flasin e t’i sjellë ato në trazirë e emocion shpirtëror. Meqenëse një komandant i njerëzve mund t’i bëjë malet të flasin “në formë metaforike” me gjuhën e atyre që janë të pranishëm në male, sigurisht një komandant madhështor i Zotit të Plotëfuqishëm, mund t’i bëjë ato të flasin ‘me të vërtetë’, dhe mund t’i bëjë ato të recitojnë lavdërimet e Zotit xh.sh.
Përveç kësaj, unë kam shpjeguar në Fjalët e mëparshme se të gjitha malet kanë një personalitet kolektiv ose një identitet kolegjial dhe bëjnë lavdërime e adhurim në një mënyrë të përshtatshme për secilin. Domethënë, ashtu siç recitojnë të gjithë malet nëpërmjet misterit të jehonës me gjuhët e njerëzve, po ashtu ato e lavdërojnë Krijuesin e Gjithëlavdishëm me gjuhët e tyre të veçanta.
Gjithashtu, Fjalia:
Dhe vërseti وَالطَّي۟رَ مَح۟شُورَةً عُلِّم۟نَا مَن۟طِقَ الطَّي۟رِ “(Po kështu) edhe zogjtë mblidheshin (të gjithë bashkë me të).”([29]) “(O njerëz) Na është mësuar gjuha e shpendëve.”([30]), tregojnë se Zoti i Plotfuqishëm u dhuroi Hazreti Davudit dhe Sulejmanit Alejhimesselam dijeninë e gjuhëve të llojeve të zogjve, dhe njohjen e gjuhëve të aftësive të tyre, domethënë çfarë gjërash e punësh u përshtaten atyre, dhe si mund të pëfitohet prej tyre. Po, meqenëse ajo është e vërteta, dhe meqenëse faqja e tokës është një tryezë e mbushur e të Gjithëmëshirshmit e cila u vendos e u shtrua në nderim të njeriut, atëherë shumica e kafshëve dhe e shpendëve, të cilat përfitojnë prej kësaj tryeze, mund t’i nënshtrohen njeriut dhe t’i shërbejnë atij. Njeriu i përdor disa nga më të vogëlat e tyre, bletën e mjaltit dhe krimbin e mëndafshit, dhe nëpërmjet inspirimit Hyjnor ai ka hapur një rrugë të fuqishme përfitimi. Duke përdorur pëllumbat në detyra të ndryshme dhe duke i bërë zogjtë ashtu si shembulli i papagallëve, të flasin, ai u ka shtuar gjëra të holla e të bukura vlerave të qytetërimit njerëzor. Në të njëjtën mënyrë, në qoftë se gjuha e aftësisë së zogjve të tjerë dhe të kafshëve do të njiheshin, atëherë ndodhen shumë specie të cilat do të mund të përdoreshin në detyra të rëndësishme ashtu si vëllezërit e tyre, kafshët shtëpiake.
Për shembull, kundër flamës, murtajës, së karkalecave: Në qoftë se do të njihej gjuha e shturave, zogj të vegjël shtegtarë të cilët i hanë dhe i shkatërrojnë karkalecët, dhe nëse do të rregulloheshin lëvizjet e tyre, në çfarë shërbimi të çmueshëm do të mund të përdoreshin ato falas, pa pagesë.
Kështu ky vërset skicon limitin më të skajshëm lidhur me nënshtrimin e zogjve dhe përfitimin e tyre në këtë mënyrë gjërat e pajeta të flasin si një telefon ose gramafon dhe lidhur me shfrytëzimin e zogjve. Vërseti skicon qëllimin më të largët. Ai tregon me gisht në mënyrën më madhështore duke na nxitur drejt saj.
Kështu, nëpërmjet gjuhës aluduese të këtyre vërseteve, Zoti i Plotëfuqishëm është duke thënë:
“O njerëz! Me qëllim që të mbrohet profetësia e tij dhe drejtësia e plotë e mbretërimit të tij dhe me qëllim që ato të ishin mjetet e nderimit të tij, Unë ia nënshtrova një shërbëtori midis llojit tuaj, i cili ishte plotësisht i bindur ndaj Meje, krijesat e mëdha në sundimet e Mia dhe i bëra ato të flasin. Unë i bëra shumicën e trupave të Mia dhe kafshët shërbëtorë për të. Prandaj, meqenëse Unë i kam besuar secilit nga ju amanetin më të lartë, për mbajtjen e të cilit ngurruan e refuzuan qiejt, toka dhe malet, dhe u dhashë ju aftësinë e të qënit kalifi Im në tokë, atëherë edhe ju duhet që t’i bindeni e t’u nënshtroheni urdhërave të Atij në Dorën e të Cilit janë frerët e të gjitha këtyre krijesave dhe drejtimi i tyre, me qëllim që krijesat nën sundimin e Tij mund t’ju jepen edhe ju gjithashtu, dhe që ju të mund të fitoni në Emrin e të Vetmit i Cili i mban frerërat e tyre, në qoftë se ju do të ngriheshit në një pozitë që i përshtatet aftësive tuaja dhe dhuntive...”
Meqenëse e vërteta është kështu, përpiqu, o njeri, që të mos merresh me gjëra të pakuptimta, as të luash me gjëra që s’kanë dobi, si të preokupuarit me gramafona, si loja me pëllumba dhe bërja e tyre të dërgojnë letra, dhe duke i bërë papagallët të flasin, por përpiqu në kërkim të zbavitjes më të këndshme, më të lartë e më të bukur dhe argëtohu me diçka që është më e shijshmja e argëtimeve... Atëherë bëji malet për ty gramafonë gjigantë, ashtu si të Davudit dhe kënaqi veshët me tingujt e lavdërimeve dhe lartësimeve të pemëve dhe bimëve të cilat nxjerrin zëra të hollë e të ëmbël thjesht me prekjen e flladit tek ato dhe ato sikur të ishin tejza të zërit dhe recitime bukurtingëlluese. Me këtë dhikr të lartë malet të tregojnë ty mijëra gjuhë përkujtuese, lavdëruese e lartësuese, dhe shfaqin para teje natyrën e vërtetë të tyre si krijesa të çuditshme të cilat recitojnë lavdërimet Hyjnore; dhe shumica e zogjve mund të vishen në formën e një miku të ngushtë ose të një shërbëtori të bindur, ashtu si pupëza e Sulejmanit (a.s.). Dhe atëherë ato mund të bëhen shërbyes të bindur ndaj teje dhe mund të të zbavisin e të të shtyjnë drejt plotësimeve, arritjeve dhe dhuntive për të cilat ti je i aftë, dhe nuk të bëjnë të biesh nga pozita e kërkuar nga të qënit qënie njerëzore; atëherë mos u josh pas zbavitjeve që u përmendën më lart të cilat ishin të pakuptimta, me qëllim që mos të të zbresin ty nga rangu që i takon humanizmit..
Dhe për shembull, në vërsetin: قُل۟نَا يَا نَارُ كُونٖى بَر۟دًا وَسَلَامًا عَلٰٓى اِب۟رَاهٖيمَ “Ne thamë: ‘O zjarr! Bëhu i ftohtë dhe paqë e siguri për Ibrahimin!”([31]), i cili është rreth një mrekullie të Hazreti Ibrahimit Alejhis-selam, ndodhen tre tregues të hollë:
I pari: Ashtu si shkaqet e tjera materiale, zjarri nuk vepron nga vetvetja, pra çështja e tij nuk është në dorën e vet, ai nuk vepron si të dojë sipas tekave të tij dhe natyrës, verbërisht, por ai e kryen detyrën nën një urdhër. Domethënë, ai nuk e dogji Hazreti Ibrahimin Alejhis-selam., sepse ishte i urdhëruar: “Mos e digj!”
I dyti: Ndodhet një gradë e nxehtësisë e cila djeg nëpërmjet ftohtësisë së saj. Domethënë, ajo ka një efekt si djegia. Nëpërmjet fjalës, سَلَامًا ([32]) “Bëhu i ftohtë, paqe”, Zoti i Plotfuqishëm është duke i thënë ftohtësisë: “Mos e digj atë me ftohtësinë tënde, ashtu siç nuk e dogji atë nxehtësia!”
Zjarri në atë gradë shfaq një efekt me ftohtësinë e tij si djegia. Ai është edhe zjarr, edhe i ftohtë. Në të vërtetë zjarri në shkencën e natyrës ka grada të ndryshme. Prej atyre është një gradë në formën e një zjarri të bardhë, gjendja e ‘nxehtësisë së bardhë’, e cila nuk shpërndahet përreth saj. Meqenëse ajo e tërheq nxehtësinë rreth saj për tek vetja, me këtë lloj të ftohtë, ajo i ngrin lëngjet që janë përreth tij si ujë, dhe në efekt i djeg ato nëpërmjet të ftohtit të tij. Kështu i “Ftohti i madh” është një kategori zjarri që djeg nëpërmjet të ftohtit të tij. Atëherë ekzistenca e tij është e domosdoshme në Xhehennemin që përfshin të gjitha gradat e zjarrit dhe të gjitha llojet.
I treti: Ashtu siç ndodhet një substancë jolëndore si imani (besimi), i cili është një pengesë për efektet e zjarrit të Xhehennemit dhe i shpëton besimtarët prej tij, dhe ashtu siç është Islami një armaturë mbrojtëse dhe një kështjellë e fortifikuar kundra zjarrit, po ashtu ndodhet një substancë lëndore e cila pengon efektet e zjarrit të kësaj bote, sepse siç kërkohet nga Emri i të Gjithurtit, meqenëse kjo botë është banesa e urtësisë, Zoti i Plotëfuqishëm i kryen aktet e Tij nën perden e shkaqeve. Prandaj, zjarri nuk e dogji trupin e Hazreti Ibrahimit, ashtu siç nuk e dogji as mantelin dhe veshjen e tij. Ai u dha atyre një gjendje për t’i rezistuar zjarrit. Pra ashtu siç nuk dogji Ibrahimin, nuk i dogji as rrobat e tij gjithashtu.
İşte bu işaretin remziyle manen şu âyet diyor ki: “Ey millet-i İbrahim! İbrahimvari olunuz. Tâ maddî ve manevî gömlekleriniz, en büyük düşmanınız olan ateşe hem burada hem orada bir zırh olsun. Ruhunuza imanı giydirip cehennem ateşine karşı zırhınız olduğu gibi Cenab-ı Hakk’ın zeminde sizin için sakladığı ve ihzar ettiği bazı maddeler var. Onlar sizi ateşin şerrinden muhafaza eder. Arayınız, çıkarınız, giyiniz.”
İşte beşerin mühim terakkiyatından ve keşfiyatındandır ki bir maddeyi bulmuş ateş yakmayacak ve ateşe dayanır bir gömlek giymiş. Şu âyet ise ona mukabil bak ne kadar ulvi, latîf ve güzel ve ebede kadar yırtılmayacak حَنٖيفًا مُس۟لِمًا tezgâhında dokunacak bir hulleyi gösteriyor.
Hem mesela وَعَلَّمَ اٰدَمَ ال۟اَس۟مَٓاءَ كُلَّهَا “Hazret-i Âdem aleyhisselâmın dava-yı hilafet-i kübrada mu’cize-i kübrası, talim-i esmadır.” diyor. İşte sair enbiyanın mu’cizeleri, birer hususi hârika-i beşeriyeye remzettiği gibi bütün enbiyanın pederi ve divan-ı nübüvvetin fatihası olan Hazret-i Âdem aleyhisselâmın mu’cizesi umum kemalât ve terakkiyat-ı beşeriyenin nihayetlerine ve en ileri hedeflerine, sarahate yakın işaret ediyor.
Cenab-ı Hak (cc), manen şu âyetin lisan-ı işaretiyle diyor ki:
Ey benî-Âdem! Sizin pederinize, melâikelere karşı hilafet davasında rüçhaniyetine hüccet olarak bütün esmayı talim ettiğimden siz dahi madem onun evladı ve vâris-i istidadısınız; bütün esmayı taallüm edip mertebe-i emanet-i kübrada, bütün mahlukata karşı rüçhaniyetinize liyakatinizi göstermek gerektir. Zira kâinat içinde, bütün mahlukat üstünde en yüksek makamata gitmek ve zemin gibi büyük mahlukatlar size musahhar olmak gibi mertebe-i âliyeye size yol açıktır. Haydi ileri atılınız ve birer ismime yapışınız, çıkınız.
Fakat sizin pederiniz bir defa şeytana aldandı, cennet gibi bir makamdan rûy-i zemine muvakkaten sukut etti. Sakın siz de terakkiyatınızda şeytana uyup hikmet-i İlahiyenin semavatından, tabiat dalaletine sukuta vasıta yapmayınız. Vakit be-vakit başınızı kaldırıp esma-i hüsnama dikkat ederek o semavata urûc etmek için fünununuzu ve terakkiyatınızı merdiven yapınız. Tâ fünun ve kemalâtınızın menbaları ve hakikatleri olan esma-i Rabbaniyeme çıkasınız ve o esmanın dürbünüyle, kalbinizle Rabb’inize bakasınız.
Bir nükte-i mühimme ve bir sırr-ı ehemm
Şu âyet-i acibe, insanın câmiiyet-i istidadı cihetiyle mazhar olduğu bütün kemalât-ı ilmiye ve terakkiyat-ı fenniye ve havârık-ı sun’iyeyi “talim-i esma” unvanıyla ifade ve tabir etmekte şöyle latîf bir remz-i ulvi var ki:
Her bir kemalin her bir ilmin her bir terakkiyatın her bir fennin bir hakikat-i âliyesi var ki o hakikat, bir ism-i İlahîye dayanıyor. Pek çok perdeleri ve mütenevvi tecelliyatı ve muhtelif daireleri bulunan o isme dayanmakla o fen, o kemalât, o sanat kemalini bulur, hakikat olur. Yoksa yarım yamalak bir surette nâkıs bir gölgedir.
Mesela, hendese bir fendir. Onun hakikati ve nokta-i müntehası, Cenab-ı Hakk’ın ism-i Adl ve Mukaddir’ine yetişip hendese âyinesinde o ismin hakîmane cilvelerini haşmetiyle müşahede etmektir.
Mesela, tıp bir fendir hem bir sanattır. Onun da nihayeti ve hakikati, Hakîm-i Mutlak’ın Şâfî ismine dayanıp eczahane-i kübrası olan rûy-i zeminde rahîmane cilvelerini edviyelerde görmekle tıp kemalâtını bulur, hakikat olur.
Mesela, hakikat-i mevcudattan bahseden hikmetü’l-eşya, Cenab-ı Hakk’ın (cc) ism-i Hakîm’inin tecelliyat-ı kübrasını müdebbirane, mürebbiyane; eşyada, menfaatlerinde ve maslahatlarında görmekle ve o isme yetişmekle ve ona dayanmakla şu hikmet hikmet olabilir. Yoksa ya hurafata inkılab eder ve malayaniyat olur veya felsefe-i tabiiye misillü dalalete yol açar.
İşte sana üç misal, sair kemalât ve fünunu bu üç misale kıyas et.
İşte Kur’an-ı Hakîm, şu âyetle beşeri, şimdiki terakkiyatında pek çok geri kaldığı en yüksek noktalara, en ileri hududa, en nihayet mertebelere, arkasına dest-i teşviki vurup parmağıyla o mertebeleri göstererek “Haydi arş ileri!” diyor. Bu âyetin hazine-i uzmasından şimdilik bu cevherle iktifa ederek o kapıyı kapıyoruz.
Hem mesela, hâtem-i divan-ı nübüvvet ve bütün enbiyanın mu’cizeleri onun dava-i risaletine bir tek mu’cize hükmünde olan enbiyanın serveri ve şu kâinatın mâbihi’l-iftiharı ve Hazret-i Âdem’e icmalen talim olunan bütün esmanın bütün meratibiyle tafsilen mazharı; yukarıya celal ile parmağını kaldırmakla şakk-ı kamer eden ve aşağıya cemal ile indirmekle yine on parmağından kevser gibi su akıtan ve bin mu’cizat ile musaddak ve müeyyed olan Muhammed aleyhissalâtü vesselâmın mu’cize-i kübrası olan Kur’an-ı Hakîm’in vücuh-u i’cazının en parlaklarından olan hak ve hakikate dair beyanatındaki cezalet, ifadesindeki belâgat, maânîsindeki câmiiyet, üsluplarındaki ulviyet ve halâveti ifade eden قُل۟ لَئِنِ اج۟تَمَعَتِ ال۟اِن۟سُ وَال۟جِنُّ عَلٰٓى اَن۟ يَا۟تُوا بِمِث۟لِ هٰذَا ال۟قُر۟اٰنِ لَا يَا۟تُونَ بِمِث۟لِهٖ وَلَو۟ كَانَ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ ظَهٖيرًا gibi çok âyât-ı beyyinatla ins ve cinnin enzarını, şu mu’cize-i ebediyenin vücuh-u i’cazından en zâhir ve en parlak vechine çeviriyor. Bütün ins ve cinnin damarlarına dokunduruyor. Dostlarının şevklerini, düşmanlarının inadını tahrik edip azîm bir teşvik ile şiddetli bir tergib ile dost ve düşmanları onu tanzire ve taklide, yani nazirini yapmak ve kelâmını ona benzetmek için sevk ediyor.
Hem öyle bir surette o mu’cizeyi nazargâh-ı enama koyuyor; güya insanın bu dünyaya gelişinden gaye-i yegânesi, o mu’cizeyi hedef ve düstur ittihaz edip ona bakarak, netice-i hilkat-i insaniyeye bilerek yürümektir.
Elhasıl, sair enbiya aleyhimüsselâmın mu’cizatları, birer havârık-ı sanata işaret ediyor ve Hazret-i Âdem aleyhisselâmın mu’cizesi ise esasat-ı sanat ile beraber, ulûm ve fünunun havârık ve kemalâtının fihristesini bir suret-i icmalîde işaret ediyor ve teşvik ediyor. Amma mu’cize-i kübra-i Ahmediye (asm) olan Kur’an-ı Mu’cizü’l-Beyan ise talim-i esmanın hakikatine mufassalan mazhariyetini; hak ve hakikat olan ulûm ve fünunun doğru hedeflerini ve dünyevî, uhrevî kemalâtı ve saadâtı vâzıhan gösteriyor. Hem pek çok azîm teşvikatla beşeri onlara sevk ediyor. Hem öyle bir tarzda sevk eder, teşvik eder ki o tarz ile şöyle anlattırıyor:
“Ey insan! Şu kâinattan maksad-ı a’lâ, tezahür-ü rububiyete karşı ubudiyet-i külliye-i insaniyedir ve insanın gaye-i aksası, o ubudiyete ulûm ve kemalât ile yetişmektir.”
Hem öyle bir surette ifade ediyor ki o ifade ile şöyle işaret eder ki: “Elbette nev-i beşer, âhir vakitte ulûm ve fünuna dökülecektir. Bütün kuvvetini ilimden alacaktır. Hüküm ve kuvvet ise ilmin eline geçecektir.”
Hem o Kur’an-ı Mu’cizü’l-Beyan, cezalet ve belâgat-ı Kur’aniyeyi mükerreren ileri sürdüğünden remzen anlattırıyor ki: “Ulûm ve fünunun en parlağı olan belâgat ve cezalet, bütün envaıyla âhir zamanda en mergub bir suret alacaktır. Hattâ insanlar, kendi fikirlerini birbirlerine kabul ettirmek ve hükümlerini birbirine icra ettirmek için en keskin silahını cezalet-i beyandan ve en mukavemetsûz kuvvetini belâgat-ı edadan alacaktır.”
Elhasıl: Kur’an’ın ekser âyetleri, her biri birer hazine-i kemalâtın anahtarı ve birer define-i ilmin miftahıdır.
Eğer istersen Kur’an’ın semavatına ve âyâtının nücumlarına yetişesin; geçmiş olan yirmi adet Sözleri, yirmi basamaklı (Hâşiye[33]) bir merdiven yaparak çık. Onunla gör ki Kur’an ne kadar parlak bir güneştir. Hakaik-i İlahiyeye ve hakaik-i mümkinat üstüne nasıl safi bir nur serpiyor ve parlak bir ziya neşrediyor bak.
Netice: Madem enbiyaya dair olan âyetler, şimdiki terakkiyat-ı beşeriyenin hârikalarına birer nevi işaretle beraber, daha ilerideki hududunu çiziyor gibi bir tarz-ı ifadesi var ve madem her bir âyetin müteaddid manalara delâleti muhakkaktır, belki müttefekun aleyhtir ve madem enbiyaya ittiba etmek ve iktida etmeye dair evamir-i mutlaka var. Öyle ise şu geçmiş âyetlerin maânî-i sarîhalarına delâletle beraber, sanat ve fünun-u beşeriyenin mühimlerine işarî bir tarzda delâlet hem teşvik ediliyor, denilebilir.
İki mühim suale karşı iki mühim cevap
Birincisi:
Eğer desen: “Madem Kur’an, beşer için nâzil olmuştur. Neden beşerin nazarında en mühim olan medeniyet hârikalarını tasrih etmiyor? Yalnız gizli bir remiz ile hafî bir îma ile hafif bir işaretle zayıf bir ihtar ile iktifa ediyor?”
Elcevap: Çünkü medeniyet-i beşeriye hârikalarının hakları, bahs-i Kur’anîde o kadar olabilir. Zira Kur’an’ın vazife-i asliyesi, daire-i rububiyetin kemalât ve şuunatını ve daire-i ubudiyetin vezaif ve ahvalini talim etmektir. Öyle ise şu havârık-ı beşeriyenin o iki dairede hakları; yalnız bir zayıf remiz, bir hafif işaret ancak düşer. Çünkü onlar, daire-i rububiyetten haklarını isteseler o vakit pek az hak alabilirler.
Mesela, tayyare-i beşer (Hâşiye[34]) Kur’an’a dese: “Bana bir hakk-ı kelâm ver, âyâtında bir mevki ver.” Elbette o daire-i rububiyetin tayyareleri olan seyyarat, arz, kamer; Kur’an namına diyecekler: “Burada cirmin kadar bir mevki alabilirsin.”
Eğer beşerin tahte’l-bahirleri, âyât-ı Kur’aniyeden mevki isteseler o dairenin tahte’l-bahirleri yani, bahr-i muhit-i havaîde ve esîr denizinde yüzen zemin ve yıldızlar ona diyecekler: “Yanımızda senin yerin, görünmeyecek derecede azdır.”
Eğer elektriğin parlak, yıldız-misal lambaları, hakk-ı kelâm isteyerek âyetlere girmek isteseler o dairenin elektrik lambaları olan şimşekler, şahaplar ve gökyüzünü ziynetlendiren yıldızlar ve misbahlar diyecekler: “Işığın nisbetinde bahis ve beyana girebilirsin.”
Eğer havârık-ı medeniyet, dekaik-ı sanat cihetinde haklarını isterlerse ve âyetlerden makam talep ederlerse o vakit, bir tek sinek onlara “Susunuz!” diyecek. “Benim bir kanadım kadar hakkınız yoktur. Zira sizlerdeki, beşerin cüz-i ihtiyarıyla kesbedilen bütün ince sanatlar ve bütün nazik cihazlar toplansa benim küçücük vücudumdaki ince sanat ve nâzenin cihazlar kadar acib olamaz.
اِنَّ الَّذٖينَ تَد۟عُونَ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ لَن۟ يَخ۟لُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اج۟تَمَعُوا لَهُ …اِلٰى اٰخِرِ âyeti sizi susturur.”
Eğer o hârikalar, daire-i ubudiyete gidip o daireden haklarını isterlerse o zaman o daireden şöyle bir cevap alırlar ki: “Sizin münasebetiniz bizimle pek azdır ve dairemize kolay giremezsiniz. Çünkü programımız budur ki: Dünya bir misafirhanedir. İnsan ise onda az duracaktır ve vazifesi çok bir misafirdir ve kısa bir ömürde hayat-ı ebediyeye lâzım olan levazımatı tedarik etmekle mükelleftir. En ehemm ve en elzem işler, takdim edilecektir.
Halbuki siz ekseriyet itibarıyla şu fâni dünyayı bir makarr-ı ebedî nokta-i nazarında ve gaflet perdesi altında, dünya-perestlik hissiyle işlenmiş bir suret sizde görülüyor. Öyle ise hakperestlik ve âhireti düşünmeklik esasları üzerine müesses olan ubudiyetten hisseniz pek azdır. Lâkin eğer kıymettar bir ibadet olan sırf menfaat-i ibadullah için ve menafi-i umumiye ve istirahat-i âmmeye ve hayat-ı içtimaiyenin kemaline hizmet eden ve elbette ekalliyet teşkil eden muhterem sanatkârlar ve mülhem keşşaflar, arkanızda ve içinizde varsa o hassas zatlara şu remiz ve işarat-ı Kur’aniye sa’ye teşvik ve sanatlarını takdir etmek için elhak kâfi ve vâfidir.”
İkinci suale cevap:
Eğer desen: “Şimdi şu tahkikattan sonra şüphem kalmadı ve tasdik ettim ki Kur’an’da sair hakaikle beraber, medeniyet-i hazıranın hârikalarına ve belki daha ilerisine işaret ve remiz vardır. Dünyevî ve uhrevî saadet-i beşere lâzım olan her şey, değeri nisbetinde içinde bulunur. Fakat niçin Kur’an, onları sarahatle zikretmiyor, tâ muannid kâfirler dahi tasdike mecbur olsunlar, kalbimiz de rahat olsun?”
Elcevap: Din bir imtihandır. Teklif-i İlahî bir tecrübedir. Tâ ervah-ı âliye ile ervah-ı safile, müsabaka meydanında birbirinden ayrılsın. Nasıl ki bir madene ateş veriliyor; tâ elmasla kömür, altınla toprak birbirinden ayrılsın. Öyle de bu dâr-ı imtihanda olan teklifat-ı İlahiye bir ibtiladır ve bir müsabakaya sevktir ki istidad-ı beşer madeninde olan cevahir-i âliye ile mevadd-ı süfliye, birbirinden tefrik edilsin.
Madem Kur’an, bu dâr-ı imtihanda bir tecrübe suretinde, bir müsabaka meydanında beşerin tekemmülü için nâzil olmuştur. Elbette şu dünyevî ve herkese görünecek umûr-u gaybiye-i istikbaliyeye yalnız işaret edecek ve hüccetini ispat edecek derecede akla kapı açacak. Eğer sarahaten zikretse sırr-ı teklif bozulur. Âdeta gökyüzündeki yıldızlarla vâzıhan لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ yazmak misillü bir bedahete girecek. O zaman herkes ister istemez tasdik edecek. Müsabaka olmaz, imtihan fevt olur. Kömür gibi bir ruh ile elmas gibi bir ruh (Hâşiye[35]) beraber kalacaklar.
Elhasıl: Kur’an-ı Hakîm, hakîmdir. Her şeye, kıymeti nisbetinde bir makam verir. İşte Kur’an, bin üç yüz sene evvel, istikbalin zulümatında müstetir ve gaybî olan semerat ve terakkiyat-ı insaniyeyi görüyor ve gördüğümüzden ve göreceğimizden daha güzel bir surette gösterir.
Demek Kur’an, öyle bir zatın kelâmıdır ki bütün zamanları ve içindeki bütün eşyayı bir anda görüyor.
İşte mu’cizat-ı enbiya yüzünde parlayan bir lem’a-i i’caz-ı Kur’an…
اَللّٰهُمَّ فَهِّم۟نَا اَس۟رَارَ ال۟قُر۟اٰنِ وَ وَفِّق۟نَا لِخِد۟مَتِهٖ فٖى كُلِّ اٰنٍ وَ زَمَانٍ
سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ وَ بَارِك۟ وَ كَرِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا وَ مَو۟لٰينَا مُحَمَّدٍ عَب۟دِكَ وَ نَبِيِّكَ وَ رَسُولِكَ النَّبِىِّ ال۟اُمِّىِّ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ وَ اَز۟وَاجِهٖ وَ ذُرِّيَّاتِهٖ وَ عَلَى النَّبِيّٖينَ وَ ال۟مُر۟سَلٖينَ وَ ال۟مَلٰئِكَةِ ال۟مُقَرَّبٖينَ وَ ال۟اَو۟لِيَاءِ وَ الصَّالِحٖينَ اَف۟ضَلَ صَلَاةٍ وَ اَز۟كٰى سَلَامٍ وَ اَن۟مٰى بَرَكَاتٍ بِعَدَدِ سُوَرِ ال۟قُر۟اٰنِ وَ اٰيَاتِهٖ وَ حُرُوفِهٖ وَ كَلِمَاتِهٖ وَ مَعَانٖيهِ وَ اِشَارَاتِهٖ وَ رُمُوزِهٖ وَ دَلَالَاتِهٖ وَاغ۟فِر۟لَنَا وَار۟حَم۟نَا وَ ال۟طُف۟ بِنَا يَا اِلٰهَنَا يَا خَالِقَنَا بِكُلِّ صَلَاةٍ مِن۟هَا بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ
وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ اٰمٖينَ
- ↑ Kur’an, 2: 24
- ↑ Kur’an, 2: 67
- ↑ Kur’an, 2: 74
- ↑ Kur’an, 2: 31
- ↑ Kur’an, 2: 74
- ↑ Po, vetëm Kur’anit i përshtatet që t’i shpjegojë tre detyrat e rëndësishme të shtresës së shkëmbinjve, gurin themeltar të pallatit madhështor udhëtues i njohur si toka, të cilët i janë ngarkuar asaj nga Krijuesi i Gjithëlavdishëm.
Detyra e tyre e parë: Ashtu siç vepron dheu si një nënë për bimët dhe i rrit ato nëpërmjet fuqisë Hyjnore, po ashtu, nëpërmjet fuqisë Hyjnore shkëmbinjtë veprojnë si mëndesha, si kujdestare për dheun dhe e zhvillojnë atë.
Detyra e tyre e dytë: Ato i shërbejnë qarkullimit me rregull të ujërave në trupin e tokës, ashtu si qarkullimi i gjakut në trupin e njeriut.
Detyra e tyre e tretë: Kjo është të vepruarit si thesarmbajtës për shfaqjen dhe vazhdimin me ekuilibër të mirëorganizuar të burimeve dhe lumenjve, bunarëve, currilëve e rrëkeve. Në të vërtetë, dëshmitë e Unitetit Hyjnor që bëjnë shkëmbinjtë rrjedhin me të gjithë fuqinë e tyre, me gojët e tyre plot në formën e ujit të jetës dhe shkruajnë e spërkasin mbi faqen e tokës. - ↑ Ashtu siç buron Nili i bekuar nga Mali i Hënës, dhe dega, rrjedha kryesore e lumit Tigër buron nga një shpellë në rrethin ‘Mukkus’ në krahinën e ‘Vanit’. Dhe dega kryesore e lumit Eufrat buron nga ana e një mali në krahinën ‘Dijadin’. Gjithashtu, është vërtetuar nga shkenca se origjinat e maleve janë shkëmbinj të ngurtësuar nga një lëndë e lëngshme dhe siç e përmendte profeti Muhammedi (A.S.M) në tesbihatet e tij: سُبْحَانَ مَنْ بَسَطَ الْاَرْضَ عَلٰى مَاءٍ جَمَدْ “Lavdia i takon Atij i Cili e shtriu tokën mbi një lëndë të ngurtësuar”, hadith i cili është një dëshmi vendimtare se krijimi origjinal i tokës ishte siç vijon:
Disa lëndë të lëngshme u ngurtësuan me urdhrin Hyjnor dhe u bënë shkëmbinj. Me lejen Hyjnore, shkëmbi u bë dhè, sepse fjala erd (tokë), e cila erdhi tek lavdërimi (në hadith), do të thotë dhé. Domethënë, materiali i lëngësht ishte shumë i butë ku nuk mund të mbështetet ndonjë gjë sipër tij, dhe shkëmbi në vetvete është shumë i ashpër e i fortë, dhe nuk mund të përfitohet prej tij. Prandaj, i Gjithurti Mëshirplotë shpërndau dheun sipër shkëmbit, dhe e bëri atë një vendbanim për qëniet e gjalla. - ↑ Kur’an, 2: 32
- ↑ Kur’an, 6: 59
- ↑ Kjo fjali aludon se ajo që e lidhi botën e Islamit dhe e vendosi atë në robëri është treni, dhe me të mohuesit i mundën muslimanët (Autori).
- ↑ Kur’an, 85: 4-8
- ↑ Kur’an, 36: 41-42
- ↑ Shënimi i vërsetit En-Nur (Drita) Fjalia يَكَادُ زَيْتُهَا يُض۪ٓئُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلٰى نُورٍ “Vaji i të cilit digjetvetvetiuedhepsenukekaprekurzjarrifare:DritëpërmbiDritë! Endriçonatëaluzion.
- ↑ Kur’an, 24: 35
- ↑ Kur’an, 34: 12
- ↑ Kur’an, 2: 60
- ↑ Kur’an, 3: 49
- ↑ Kur’an, 34: 10
- ↑ Kur’an, 38: 20
- ↑ Kur’an, 34: 12
- ↑ Kur’an, 27: 40
- ↑ Kur’an, 67: 15
- ↑ Kur’an, 38: 38
- ↑ Kur’an, 21: 82
- ↑ Kur’an, 19: 17
- ↑ Kur’an, 38: 18
- ↑ Kur’an, 27: 16
- ↑ Kur’an, 27: 16
- ↑ Kur’an, 38: 18
- ↑ Kur’an, 27: 16
- ↑ Kur’an, 21: 69
- ↑ Njëri nga komentet Kur’anore përmend: Në qoftë se Ai nuk do të kishte thënë: سَلَامًا Bëhu i ftohtë! (paqe), ai do ta kishte djegur atë me ftohtësinë e tij.
- ↑ Hâşiye: Belki otuz üç adet Sözleri, otuz üç adet Mektupları, otuz bir Lem’aları, on üç Şuâları; yüz yirmi basamaklı bir merdivendir.
- ↑ Hâşiye: Şu ciddi meseleyi yazarken ihtiyarsız olarak kalemim üslubunu, şu latîf latîfeye çevirdi. Ben de kalemimi serbest bıraktım. Ümit ederim ki üslubun latîfeliği, meselenin ciddiyetine halel vermesin.
- ↑ Hâşiye: Ebucehil-i Laîn ile Ebubekir-i Sıddık müsavi görünecek. Sırr-ı teklif zayi olacak.